Wigilia u babci. Dwanaście osób przy stole, kolędy z głośnika, zapach smażonej ryby, ciocia, która „musi się wyściskać”, i pytanie zadawane co pięć minut: „No i co, smakuje?”. Dla większości dzieci to magia. Dla dziecka w spektrum autyzmu ten sam wieczór może być jak koncert, na którym ktoś podkręcił wszystkie dźwięki naraz i zgasił mapę.

Do świąt zostało kilka tygodni. To dobry moment, żeby zaplanować je tak, by wystarczyło sił i dziecku, i Tobie.

Dlaczego święta bywają tak trudne

Zaburzenia ze spektrum autyzmu (wg DSM-5) obejmują m.in. silną potrzebę przewidywalności, trudność ze zmianami oraz nadwrażliwość lub podwrażliwość na bodźce. Święta uderzają we wszystkie te obszary jednocześnie:

  • zmiana planu dnia: inne godziny posiłków, późne kładzenie się spać, wyjazdy;
  • zmiana otoczenia: choinka w miejscu ulubionego fotela, migające lampki, cudzy dom;
  • nadmiar bodźców: hałas, tłok, zapachy, nowe potrawy;
  • oczekiwania społeczne: powitania, przytulanie, rozmowy z rzadko widywanymi krewnymi, „ładne” reagowanie na prezenty.

Wiele z tego dotyczy też dzieci z ADHD, dla których długie siedzenie przy stole i wieczór bez ruchu to osobne wyzwanie.

Przykład (wymyślony, oparty na typowych sytuacjach): siedmioletnia Zosia przez cały grudzień dzielnie znosiła przygotowania. W Wigilię wytrzymała przy stole do barszczu, potem schowała się pod stołem i zaczęła płakać. Rodzina uznała, że „zepsuła święta”. Tymczasem Zosia od rana była w nowym miejscu, nie jadła nic znajomego i nie miała gdzie odpocząć. W kolejnym roku rodzice zaplanowali dla niej pokój z kocem i słuchawkami, zabrali jej ulubione pierogi i umówili się, że Zosia sama decyduje, kiedy wraca do stołu. Wieczór nie był idealny, ale był do przejścia.

Przygotowanie: na kilka tygodni i kilka dni przed

  1. Opowiedz, co się wydarzy. Plan dnia w obrazkach, kalendarz z zaznaczonymi dniami wyjazdów, zdjęcia domu babci i osób, które tam będą. Dzieciom, które lubią szczegóły, pomaga krótka historyjka społeczna: kto przyjdzie, co będziemy robić, gdzie można odpocząć.
  2. Wprowadzaj zmiany stopniowo. Zamiast jednego wieczoru dekorowania, dodawaj ozdoby po trochu. Pokaż dziecku lampki, zanim zawisną, pozwól mu zdecydować o czymś w swoim pokoju.
  3. Zostaw stałe punkty. Te same pory posiłków i snu, ile się da. Ulubiona przytulanka, kubek, bajka przed snem. Przewidywalność w małych rzeczach pomaga znieść zmiany w dużych.
  4. Przećwiczcie trudne momenty. Rozpakowywanie prezentu, powitanie, łamanie się opłatkiem. Zabawa w „Wigilię na niby” brzmi zabawnie, ale dla wielu dzieci to realne oswojenie sytuacji.
  5. Porozmawiaj z rodziną wcześniej, nie przy stole. Wyjaśnij krótko, co może się zdarzyć i jak reagować. O tym więcej niżej.

W święta: plan na bodźce i odpoczynek

Trudność Co może pomóc
Hałas, kolędy, dzwonek do drzwi słuchawki wygłuszające, ciszej muzyka, uprzedzenie o przyjściu gości
Światła, tłok przygaszone światło w jednym pokoju, miejsce przy stole z brzegu, blisko wyjścia
Nowe potrawy, zapachy „bezpieczne” jedzenie na talerzu dziecka, bez namawiania do próbowania wszystkiego
Długie siedzenie umówione przerwy, zadanie do wykonania (np. roznoszenie opłatka), ruch na dworze
Prezenty, niespodzianki wcześniejsza lista życzeń, mniej prezentów naraz, zgoda na rozpakowanie później

Najważniejszy element tego planu to ciche miejsce. Osobny pokój, kąt z kocem, nawet samochód. Umówcie się, że dziecko może tam pójść, kiedy chce, i że nikt nie będzie go ściągał z powrotem. Odpoczynek w trakcie zapobiega przeciążeniu i meltdownowi skuteczniej niż jakiekolwiek tłumaczenie po fakcie.

Obserwuj wczesne sygnały: zatykanie uszu, nasilone ruchy, rozdrażnienie, wycofanie. To moment na przerwę, zanim będzie za późno. A jeśli mimo wszystko dojdzie do kryzysu, to nie znaczy, że przygotowanie nie zadziałało. Części bodźców po prostu nie da się przewidzieć.

Jak rozmawiać z rodziną

Często najtrudniejsze nie są lampki, tylko komentarze. Krótka wiadomość kilka dni przed świętami może oszczędzić wielu nerwów. Na przykład:

  • „Zosia może nie chcieć się przytulać. Wystarczy, że pomacha. To nie jest niegrzeczność.”
  • „Będzie jadła swoje jedzenie. Prosimy, nie namawiajcie jej do próbowania.”
  • „Jeśli pójdzie do pokoju obok, to znaczy, że potrzebuje odpocząć. Wróci, kiedy będzie gotowa.”
  • „Może zareagować na prezent spokojnie albo wcale. Cieszy się, tylko inaczej to pokazuje.”

Dobrze mieć też jedną osobę, która w razie trudności zajmie się dzieckiem albo da Ci chwilę oddechu. I pamiętaj: nie musisz każdemu tłumaczyć diagnozy. Wystarczy powiedzieć, czego dziecko potrzebuje.

A co z tradycją?

Święta nie muszą wyglądać tak jak w reklamie ani jak u sąsiadów. Jeśli kilkugodzinna Wigilia w gościach to dla Waszego dziecka za dużo, może wystarczy przyjść na godzinę. Może pasterka zamieni się w spokojny spacer, a kolędy w jedną ulubioną. Rezygnacja z części tradycji nie jest porażką. To dopasowanie świąt do rodziny, która w nich uczestniczy, także do Ciebie i Twojego zmęczenia.

Chcesz przygotować święta pod Wasze dziecko, ale nie wiesz, od czego zacząć? Na konsultacji przyjrzymy się temu, co jest dla niego najtrudniejsze, i ułożymy konkretny plan na grudzień.

Umów konsultację

Najczęstsze pytania

Czy lepiej zostać w domu niż jechać do rodziny?

Nie ma jednej dobrej odpowiedzi. Dla części dzieci znany dom to warunek spokojnych świąt, inne dobrze znoszą wyjazd, jeśli są przygotowane i mają gdzie odpocząć. Możecie też wybrać wersję pośrednią: krótszą wizytę albo gości u siebie.

Czy mówić rodzinie o diagnozie?

To Twoja decyzja. Do dobrych świąt wystarczy, że bliscy wiedzą, czego dziecko potrzebuje i jak reagować w trudnych momentach. O samej diagnozie możesz porozmawiać, kiedy poczujesz, że to dobry moment.

Co, jeśli dziecko nie zje nic z wigilijnego stołu?

To częste i zwykle niegroźne na jeden wieczór. Zabierz jedzenie, które dziecko zna i lubi. Jeśli wybiórczość pokarmowa jest duża na co dzień, warto skonsultować ją ze specjalistą.

Przeczytaj też

Źródła

  • Fundacja JiM. Ciche, jasne, przyjazne. Święta dla dzieci wrażliwych na świat. Poradnik dla rodziców i bliskich dzieci neuroatypowych: jim.org (PDF)
  • Johns Hopkins Medicine. Minimizing Holiday Stress for Children with Autism: hopkinsmedicine.org
  • Texas Children’s. Preparing your child with autism for holiday celebrations and family get-togethers: texaschildrens.org
  • American Psychiatric Association. DSM-5-TR, kryteria zaburzeń ze spektrum autyzmu.