Zapytaj ucznia w spektrum, która część dnia w szkole jest najtrudniejsza. Wielu odpowie: przerwa. Nie matematyka, nie sprawdzian. Dziesięć minut, w których korytarz zamienia się w hałaśliwy tłum, a zasady przestają być jasne.
Przykład (wymyślony, oparty na typowych sytuacjach): Kuba, uczeń piątej klasy, na każdej przerwie chodzi do toalety i stoi tam do dzwonka. Nie dlatego, że musi. To jedyne miejsce, gdzie jest ciszej i nikt niczego od niego nie chce.
Dlaczego przerwa jest taka trudna
- Brak struktury. Lekcja ma plan. Przerwa nie ma: nie wiadomo, co robić, z kim stać, o czym mówić.
- Przeciążenie sensoryczne. Krzyk, dzwonek, potrącanie, zapachy ze stołówki. Po kilku takich przerwach układ nerwowy jest wyczerpany.
- Niejasne reguły społeczne. Kiedy można dołączyć do rozmowy? Czy to był żart, czy złośliwość? Uczeń w spektrum często nie ma dostępu do tych „niepisanych zasad”.
- Samotność. Wiele dzieci w spektrum chce mieć kolegów, ale nie wie, jak nawiązać i utrzymać relację. Samotność na przerwie bywa dla nich bardziej bolesna niż hałas.
- Ryzyko przemocy rówieśniczej. Przerwa to czas najsłabszego nadzoru dorosłych.
Przemoc rówieśnicza: to nie jest margines
Metaanaliza Maïano i współpracowników z 2016 roku wykazała, że uczniowie w spektrum autyzmu znacznie częściej niż ich rówieśnicy doświadczają przemocy w szkole. W uwzględnionych badaniach średnio około 44% z nich doświadczało prześladowania. Dzieci w spektrum nie zawsze rozpoznają, że to przemoc, i rzadko same o niej mówią. Czasem jedynym sygnałem jest ból brzucha w niedzielę wieczorem, niechęć do szkoły albo wybuchy w domu.
Co może zrobić szkoła
- Bezpieczne miejsce na przerwę. Biblioteka, świetlica, cicha sala, kącik wyciszenia. Miejsce, do którego uczeń może pójść bez tłumaczenia się i bez etykiety „kary”.
- Struktura zamiast pustki. Kółko szachowe, klub LEGO, pomoc w bibliotece, zajęcia z zainteresowań na długiej przerwie. Wspólna aktywność ułatwia kontakt bardziej niż „idź się pobaw”.
- Umówiony dorosły. Jedna osoba, do której uczeń wie, że może podejść, gdy coś się dzieje.
- Uważny dyżur. Nauczyciele dyżurujący powinni wiedzieć, którzy uczniowie są szczególnie narażeni, i zwracać uwagę na „ciche” formy przemocy: wykluczanie, prowokowanie, wyśmiewanie.
- Przygotowanie klasy. Rozmowa z rówieśnikami o różnorodności i o tym, czym jest autyzm, zmniejsza wykluczenie. Dobrze, gdy prowadzi ją ktoś z zewnątrz, w sposób dopasowany do wieku i za zgodą ucznia oraz rodziców.
- Nie zmuszaj do towarzyskości. Dla części uczniów w spektrum przerwa spędzona w ciszy z książką to odpoczynek, a nie problem do rozwiązania. Ważne, by była to ich decyzja, a nie jedyna dostępna opcja.
- Pytaj, nie zakładaj. Uczeń sam najlepiej powie, co jest dla niego trudne. Krótka rozmowa albo prosta ankieta z obrazkami daje więcej niż domysły.
Co mogą zrobić rodzice
Pytaj nie tylko „jak było w szkole?”, ale też „co robiłeś na przerwie?”, „z kim?”, „czy było coś nieprzyjemnego?”. Gdy zauważysz niepokojące sygnały, porozmawiaj z wychowawcą i pedagogiem szkolnym.
Prowadzę szkolenia dla rad pedagogicznych o pracy z uczniem w spektrum autyzmu oraz lekcje tolerancji dla klas. Zobacz ofertę dla przedszkoli i szkół.
Zobacz szkolenia dla szkółNajczęstsze pytania
Czy uczeń, który spędza przerwy sam, zawsze jest samotny?
Nie zawsze. Dla części uczniów to świadomy wybór i sposób na odpoczynek. Warto zapytać ucznia i obserwować, czy wygląda na spokojnego, czy na wycofanego i smutnego.
Jak rozpoznać, że uczeń w spektrum doświadcza przemocy?
Zwracaj uwagę na zmiany: niechęć do szkoły, dolegliwości somatyczne, unikanie określonych miejsc, nasilenie wybuchów lub wycofania, zniszczone rzeczy. Dzieci w spektrum rzadko same zgłaszają przemoc.
Czy lekcja o autyzmie w klasie nie „napiętnuje” ucznia?
Dobrze przygotowana lekcja o różnorodności nie wskazuje palcem konkretnej osoby. Decyzję, czy i jak mówić o diagnozie ucznia, zawsze podejmuje się razem z nim i z rodzicami.
Przeczytaj też
- Strefa nauczyciela: wskazówki do pracy z uczniem w spektrum
- Meltdown to nie napad złości
- Szkolenia dla przedszkoli i szkół
Źródła
- Maïano C., Normand C.L., Salvas M.-C., Moullec G., Aimé A. (2016). Prevalence of school bullying among youth with autism spectrum disorders: A systematic review and meta-analysis. Autism Research, 9(6), 601–615.
- Humphrey N., Lewis S. (2008). „Make me normal”: The views and experiences of pupils on the autistic spectrum in mainstream secondary schools. Autism, 12(1), 23–46.