Wigilia u babci. Dwanaście osób przy stole, kolędy z głośnika, zapach smażonej ryby, ciocia, która „musi się wyściskać”, i pytanie zadawane co pięć minut: „No i co, smakuje?”. Dla większości dzieci to magia. Dla dziecka w spektrum autyzmu ten sam wieczór może być jak koncert, na którym ktoś podkręcił wszystkie dźwięki naraz i zgasił mapę.
Do świąt zostało kilka tygodni. To dobry moment, żeby zaplanować je tak, by wystarczyło sił i dziecku, i Tobie.
Dlaczego święta bywają tak trudne
Zaburzenia ze spektrum autyzmu (wg DSM-5) obejmują m.in. silną potrzebę przewidywalności, trudność ze zmianami oraz nadwrażliwość lub podwrażliwość na bodźce. Święta uderzają we wszystkie te obszary jednocześnie:
- zmiana planu dnia: inne godziny posiłków, późne kładzenie się spać, wyjazdy;
- zmiana otoczenia: choinka w miejscu ulubionego fotela, migające lampki, cudzy dom;
- nadmiar bodźców: hałas, tłok, zapachy, nowe potrawy;
- oczekiwania społeczne: powitania, przytulanie, rozmowy z rzadko widywanymi krewnymi, „ładne” reagowanie na prezenty.
Wiele z tego dotyczy też dzieci z ADHD, dla których długie siedzenie przy stole i wieczór bez ruchu to osobne wyzwanie.
Przykład (wymyślony, oparty na typowych sytuacjach): siedmioletnia Zosia przez cały grudzień dzielnie znosiła przygotowania. W Wigilię wytrzymała przy stole do barszczu, potem schowała się pod stołem i zaczęła płakać. Rodzina uznała, że „zepsuła święta”. Tymczasem Zosia od rana była w nowym miejscu, nie jadła nic znajomego i nie miała gdzie odpocząć. W kolejnym roku rodzice zaplanowali dla niej pokój z kocem i słuchawkami, zabrali jej ulubione pierogi i umówili się, że Zosia sama decyduje, kiedy wraca do stołu. Wieczór nie był idealny, ale był do przejścia.
Przygotowanie: na kilka tygodni i kilka dni przed
- Opowiedz, co się wydarzy. Plan dnia w obrazkach, kalendarz z zaznaczonymi dniami wyjazdów, zdjęcia domu babci i osób, które tam będą. Dzieciom, które lubią szczegóły, pomaga krótka historyjka społeczna: kto przyjdzie, co będziemy robić, gdzie można odpocząć.
- Wprowadzaj zmiany stopniowo. Zamiast jednego wieczoru dekorowania, dodawaj ozdoby po trochu. Pokaż dziecku lampki, zanim zawisną, pozwól mu zdecydować o czymś w swoim pokoju.
- Zostaw stałe punkty. Te same pory posiłków i snu, ile się da. Ulubiona przytulanka, kubek, bajka przed snem. Przewidywalność w małych rzeczach pomaga znieść zmiany w dużych.
- Przećwiczcie trudne momenty. Rozpakowywanie prezentu, powitanie, łamanie się opłatkiem. Zabawa w „Wigilię na niby” brzmi zabawnie, ale dla wielu dzieci to realne oswojenie sytuacji.
- Porozmawiaj z rodziną wcześniej, nie przy stole. Wyjaśnij krótko, co może się zdarzyć i jak reagować. O tym więcej niżej.
W święta: plan na bodźce i odpoczynek
| Trudność | Co może pomóc |
|---|---|
| Hałas, kolędy, dzwonek do drzwi | słuchawki wygłuszające, ciszej muzyka, uprzedzenie o przyjściu gości |
| Światła, tłok | przygaszone światło w jednym pokoju, miejsce przy stole z brzegu, blisko wyjścia |
| Nowe potrawy, zapachy | „bezpieczne” jedzenie na talerzu dziecka, bez namawiania do próbowania wszystkiego |
| Długie siedzenie | umówione przerwy, zadanie do wykonania (np. roznoszenie opłatka), ruch na dworze |
| Prezenty, niespodzianki | wcześniejsza lista życzeń, mniej prezentów naraz, zgoda na rozpakowanie później |
Najważniejszy element tego planu to ciche miejsce. Osobny pokój, kąt z kocem, nawet samochód. Umówcie się, że dziecko może tam pójść, kiedy chce, i że nikt nie będzie go ściągał z powrotem. Odpoczynek w trakcie zapobiega przeciążeniu i meltdownowi skuteczniej niż jakiekolwiek tłumaczenie po fakcie.
Obserwuj wczesne sygnały: zatykanie uszu, nasilone ruchy, rozdrażnienie, wycofanie. To moment na przerwę, zanim będzie za późno. A jeśli mimo wszystko dojdzie do kryzysu, to nie znaczy, że przygotowanie nie zadziałało. Części bodźców po prostu nie da się przewidzieć.
Jak rozmawiać z rodziną
Często najtrudniejsze nie są lampki, tylko komentarze. Krótka wiadomość kilka dni przed świętami może oszczędzić wielu nerwów. Na przykład:
- „Zosia może nie chcieć się przytulać. Wystarczy, że pomacha. To nie jest niegrzeczność.”
- „Będzie jadła swoje jedzenie. Prosimy, nie namawiajcie jej do próbowania.”
- „Jeśli pójdzie do pokoju obok, to znaczy, że potrzebuje odpocząć. Wróci, kiedy będzie gotowa.”
- „Może zareagować na prezent spokojnie albo wcale. Cieszy się, tylko inaczej to pokazuje.”
Dobrze mieć też jedną osobę, która w razie trudności zajmie się dzieckiem albo da Ci chwilę oddechu. I pamiętaj: nie musisz każdemu tłumaczyć diagnozy. Wystarczy powiedzieć, czego dziecko potrzebuje.
A co z tradycją?
Święta nie muszą wyglądać tak jak w reklamie ani jak u sąsiadów. Jeśli kilkugodzinna Wigilia w gościach to dla Waszego dziecka za dużo, może wystarczy przyjść na godzinę. Może pasterka zamieni się w spokojny spacer, a kolędy w jedną ulubioną. Rezygnacja z części tradycji nie jest porażką. To dopasowanie świąt do rodziny, która w nich uczestniczy, także do Ciebie i Twojego zmęczenia.
Chcesz przygotować święta pod Wasze dziecko, ale nie wiesz, od czego zacząć? Na konsultacji przyjrzymy się temu, co jest dla niego najtrudniejsze, i ułożymy konkretny plan na grudzień.
Umów konsultacjęNajczęstsze pytania
Czy lepiej zostać w domu niż jechać do rodziny?
Nie ma jednej dobrej odpowiedzi. Dla części dzieci znany dom to warunek spokojnych świąt, inne dobrze znoszą wyjazd, jeśli są przygotowane i mają gdzie odpocząć. Możecie też wybrać wersję pośrednią: krótszą wizytę albo gości u siebie.
Czy mówić rodzinie o diagnozie?
To Twoja decyzja. Do dobrych świąt wystarczy, że bliscy wiedzą, czego dziecko potrzebuje i jak reagować w trudnych momentach. O samej diagnozie możesz porozmawiać, kiedy poczujesz, że to dobry moment.
Co, jeśli dziecko nie zje nic z wigilijnego stołu?
To częste i zwykle niegroźne na jeden wieczór. Zabierz jedzenie, które dziecko zna i lubi. Jeśli wybiórczość pokarmowa jest duża na co dzień, warto skonsultować ją ze specjalistą.
Przeczytaj też
- Meltdown to nie napad złości. Jak odróżnić przeciążenie od buntu i jak pomóc dziecku
- Niejadek czy wybiórczość pokarmowa? Kiedy jedzenie przestaje być „fazą”
- E-book „Zanim wybuchnie. Zanim zniknie”
Źródła
- Fundacja JiM. Ciche, jasne, przyjazne. Święta dla dzieci wrażliwych na świat. Poradnik dla rodziców i bliskich dzieci neuroatypowych: jim.org (PDF)
- Johns Hopkins Medicine. Minimizing Holiday Stress for Children with Autism: hopkinsmedicine.org
- Texas Children’s. Preparing your child with autism for holiday celebrations and family get-togethers: texaschildrens.org
- American Psychiatric Association. DSM-5-TR, kryteria zaburzeń ze spektrum autyzmu.