Zapytaj ucznia w spektrum, która część dnia w szkole jest najtrudniejsza. Wielu odpowie: przerwa. Nie matematyka, nie sprawdzian. Dziesięć minut, w których korytarz zamienia się w hałaśliwy tłum, a zasady przestają być jasne.

Przykład (wymyślony, oparty na typowych sytuacjach): Kuba, uczeń piątej klasy, na każdej przerwie chodzi do toalety i stoi tam do dzwonka. Nie dlatego, że musi. To jedyne miejsce, gdzie jest ciszej i nikt niczego od niego nie chce.

Dlaczego przerwa jest taka trudna

  • Brak struktury. Lekcja ma plan. Przerwa nie ma: nie wiadomo, co robić, z kim stać, o czym mówić.
  • Przeciążenie sensoryczne. Krzyk, dzwonek, potrącanie, zapachy ze stołówki. Po kilku takich przerwach układ nerwowy jest wyczerpany.
  • Niejasne reguły społeczne. Kiedy można dołączyć do rozmowy? Czy to był żart, czy złośliwość? Uczeń w spektrum często nie ma dostępu do tych „niepisanych zasad”.
  • Samotność. Wiele dzieci w spektrum chce mieć kolegów, ale nie wie, jak nawiązać i utrzymać relację. Samotność na przerwie bywa dla nich bardziej bolesna niż hałas.
  • Ryzyko przemocy rówieśniczej. Przerwa to czas najsłabszego nadzoru dorosłych.

Przemoc rówieśnicza: to nie jest margines

Metaanaliza Maïano i współpracowników z 2016 roku wykazała, że uczniowie w spektrum autyzmu znacznie częściej niż ich rówieśnicy doświadczają przemocy w szkole. W uwzględnionych badaniach średnio około 44% z nich doświadczało prześladowania. Dzieci w spektrum nie zawsze rozpoznają, że to przemoc, i rzadko same o niej mówią. Czasem jedynym sygnałem jest ból brzucha w niedzielę wieczorem, niechęć do szkoły albo wybuchy w domu.

Co może zrobić szkoła

  1. Bezpieczne miejsce na przerwę. Biblioteka, świetlica, cicha sala, kącik wyciszenia. Miejsce, do którego uczeń może pójść bez tłumaczenia się i bez etykiety „kary”.
  2. Struktura zamiast pustki. Kółko szachowe, klub LEGO, pomoc w bibliotece, zajęcia z zainteresowań na długiej przerwie. Wspólna aktywność ułatwia kontakt bardziej niż „idź się pobaw”.
  3. Umówiony dorosły. Jedna osoba, do której uczeń wie, że może podejść, gdy coś się dzieje.
  4. Uważny dyżur. Nauczyciele dyżurujący powinni wiedzieć, którzy uczniowie są szczególnie narażeni, i zwracać uwagę na „ciche” formy przemocy: wykluczanie, prowokowanie, wyśmiewanie.
  5. Przygotowanie klasy. Rozmowa z rówieśnikami o różnorodności i o tym, czym jest autyzm, zmniejsza wykluczenie. Dobrze, gdy prowadzi ją ktoś z zewnątrz, w sposób dopasowany do wieku i za zgodą ucznia oraz rodziców.
  6. Nie zmuszaj do towarzyskości. Dla części uczniów w spektrum przerwa spędzona w ciszy z książką to odpoczynek, a nie problem do rozwiązania. Ważne, by była to ich decyzja, a nie jedyna dostępna opcja.
  7. Pytaj, nie zakładaj. Uczeń sam najlepiej powie, co jest dla niego trudne. Krótka rozmowa albo prosta ankieta z obrazkami daje więcej niż domysły.

Co mogą zrobić rodzice

Pytaj nie tylko „jak było w szkole?”, ale też „co robiłeś na przerwie?”, „z kim?”, „czy było coś nieprzyjemnego?”. Gdy zauważysz niepokojące sygnały, porozmawiaj z wychowawcą i pedagogiem szkolnym.

Prowadzę szkolenia dla rad pedagogicznych o pracy z uczniem w spektrum autyzmu oraz lekcje tolerancji dla klas. Zobacz ofertę dla przedszkoli i szkół.

Zobacz szkolenia dla szkół

Najczęstsze pytania

Czy uczeń, który spędza przerwy sam, zawsze jest samotny?

Nie zawsze. Dla części uczniów to świadomy wybór i sposób na odpoczynek. Warto zapytać ucznia i obserwować, czy wygląda na spokojnego, czy na wycofanego i smutnego.

Jak rozpoznać, że uczeń w spektrum doświadcza przemocy?

Zwracaj uwagę na zmiany: niechęć do szkoły, dolegliwości somatyczne, unikanie określonych miejsc, nasilenie wybuchów lub wycofania, zniszczone rzeczy. Dzieci w spektrum rzadko same zgłaszają przemoc.

Czy lekcja o autyzmie w klasie nie „napiętnuje” ucznia?

Dobrze przygotowana lekcja o różnorodności nie wskazuje palcem konkretnej osoby. Decyzję, czy i jak mówić o diagnozie ucznia, zawsze podejmuje się razem z nim i z rodzicami.

Przeczytaj też

Źródła

  • Maïano C., Normand C.L., Salvas M.-C., Moullec G., Aimé A. (2016). Prevalence of school bullying among youth with autism spectrum disorders: A systematic review and meta-analysis. Autism Research, 9(6), 601–615.
  • Humphrey N., Lewis S. (2008). „Make me normal”: The views and experiences of pupils on the autistic spectrum in mainstream secondary schools. Autism, 12(1), 23–46.