„Przez lata dawałam radę. Praca, dom, ludzie. A potem coś pękło i nie potrafię nawet odebrać telefonu”. Tak osoby w spektrum często opisują autystyczne wypalenie. Najtrudniejsze jest to, że z zewnątrz wygląda jak lenistwo, „rozpieszczenie” albo nagłe „pogorszenie autyzmu”.
Czym jest autystyczne wypalenie
Autystyczne wypalenie nie jest diagnozą z DSM-5. To pojęcie, które opisały same osoby autystyczne, a potem zbadali naukowcy. Według badania Raymaker i współpracowników z 2020 roku to stan:
- długotrwałego wyczerpania,
- utraty umiejętności, które wcześniej były dostępne (np. mowy w trudnych sytuacjach, organizacji, dbania o siebie),
- zmniejszonej tolerancji na bodźce, czyli dźwięki, światło, dotyk, ludzi.
Wynika z długotrwałego obciążenia, kiedy oczekiwania otoczenia przekraczają możliwości osoby, a ona nie ma wystarczającego wsparcia. Zwykle trwa miesiącami, nie dniami.
Co do niego prowadzi
- Maskowanie, czyli ciągłe ukrywanie autystycznych cech i „granie” osoby neurotypowej. To ogromny koszt energetyczny.
- Przeciążenie sensoryczne i społeczne dzień po dniu, bez czasu na regenerację.
- Duże zmiany: nowa szkoła lub praca, przeprowadzka, dojrzewanie, rodzicielstwo, rozstanie.
- Brak zrozumienia i dostosowań, poczucie, że trzeba „dawać radę” za wszelką cenę.
U nastolatków wypalenie często pojawia się w okresie dojrzewania lub po przejściu do szkoły średniej, gdy rosną wymagania społeczne. U dorosłych bywa pierwszym powodem, dla którego ktoś trafia na diagnozę autyzmu.
Wypalenie, depresja, zwykłe zmęczenie
Wypalenie i depresja mogą wyglądać podobnie i mogą występować razem. W badaniach osoby autystyczne opisują jednak różnice: w wypaleniu na pierwszy plan wysuwa się wyczerpanie, utrata umiejętności i nadwrażliwość na bodźce, a odpoczynek od wymagań i bodźców zwykle przynosi poprawę. W depresji częściej dominuje obniżony nastrój, utrata przyjemności i poczucie beznadziei.
Rozróżnienie wymaga oceny specjalisty, zwłaszcza że depresja wymaga leczenia.
Co pomaga
- Zmniejszenie obciążenia. To podstawa. Mniej zobowiązań, mniej kontaktów, krótszy dzień. U ucznia może to oznaczać czasowe ograniczenie wymagań w porozumieniu ze szkołą.
- Mniej maskowania. Pozwolenie sobie na stimowanie, ciszę, słuchawki, unikanie kontaktu wzrokowego tam, gdzie to możliwe.
- Odpoczynek sensoryczny. Ciche, przyciemnione miejsce, przewidywalny rytm dnia.
- Czas na zainteresowania. Dla wielu osób w spektrum to najlepsze źródło regeneracji, a nie „ucieczka”.
- Zrozumienie bliskich. Wypalenie to nie lenistwo ani regres z wyboru. Utracone umiejętności zwykle wracają, gdy obciążenie spada.
- Wsparcie specjalisty, który zna autyzm u nastolatków i dorosłych.
Wychodzenie z wypalenia trwa. Powrót do pełnych obowiązków zbyt szybko często kończy się nawrotem.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc
Jeśli Ty lub Twoje dziecko macie myśli o zrobieniu sobie krzywdy albo o tym, że nie chcecie żyć, nie czekajcie. Zadzwońcie pod 112 albo skorzystajcie z bezpłatnych telefonów wsparcia: 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całodobowo), 116 123 (dla dorosłych), 116 111 (dla dzieci i młodzieży).
Podejrzewasz u siebie lub u nastolatka autyzm, a wypalenie było pierwszym sygnałem? Na konsultacji omówimy Twoją sytuację i możliwą ścieżkę diagnozy.
Umów konsultacjęNajczęstsze pytania
Czy autystyczne wypalenie dotyczy też dzieci?
Najwięcej badań dotyczy dorosłych, ale rodzice i specjaliści opisują podobne stany u nastolatków, a czasem u młodszych dzieci, zwłaszcza po długim okresie przeciążenia w szkole.
Czy utracone umiejętności wrócą?
U wielu osób tak, gdy obciążenie spada i jest czas na regenerację. Jeśli dziecko traci umiejętności bez wyraźnej przyczyny, zawsze skonsultuj to z lekarzem.
Czy można zapobiec wypaleniu?
Można zmniejszyć ryzyko: wcześnie rozpoznać autyzm, dostosować wymagania, ograniczyć konieczność maskowania i zadbać o regularny odpoczynek od bodźców.
Przeczytaj też
- Maskowanie u kobiet ze spektrum autyzmu
- E-book „Dojrzewanie w spektrum autyzmu”
- Badanie ADOS-2 w Koszalinie
Źródła
- Raymaker D.M. i in. (2020). „Having all of your internal resources exhausted beyond measure and being left with no clean-up crew”: Defining autistic burnout. Autism in Adulthood, 2(2), 132–143.
- Higgins J.M. i in. (2021). Defining autistic burnout through experts by lived experience: Grounded Delphi method investigating #AutisticBurnout. Autism, 25(8), 2356–2369.
- National Autistic Society. Autistic burnout: autism.org.uk